Słynne media i seanse: Piper, Home, Palladino i Kluski pod lupą nauki

Spirytyzm i narodziny mediów

Spirytyzm jako ruch społeczny narodził się w 1848 roku w Hydesville w stanie Nowy Jork, gdy siostry Fox ogłosiły, że komunikują się z duchem zamordowanego mężczyzny. Wieść o stukaniu i tajemniczych znakach rozeszła się po całym świecie. W ciągu kilkunastu lat seanse stały się modnym zjawiskiem w salonach Europy i Ameryki.

Medium było osobą, która miała służyć jako pośrednik między światem żywych a duchami. Podczas seansów gasły świece, unosiły się stoły, rozlegały się głosy i pojawiały się świetliste zjawy. Tradycja spirytystyczna traktuje te zdarzenia jako dowód przetrwania duszy po śmierci, choć nauka podchodzi do nich sceptycznie.

Badacze z Towarzystwa Badań Psychicznych, założonego w Londynie w 1882 roku, postanowili sprawdzić twierdzenia mediów w kontrolowanych warunkach. To wtedy na scenie pojawiły się najgłośniejsze nazwiska epoki, które do dziś budzą spory.

Daniel Dunglas Home: levitacje i ogniste sztuczki

Daniel Dunglas Home urodził się w Szkocji w 1833 roku i zasłynął jako jedno z najbardziej spektakularnych mediów XIX stulecia. Twierdził, że potrafi unosić się w powietrzu, wyginać metalowe przedmioty siłą woli oraz trzymać w dłoniach rozżarzone węgle bez żadnych oparzeń. Jego seanse przyciągały arystokrację i naukowców z całej Europy.

Chemik William Crookes przeprowadził serię eksperymentów z Homem w latach 1871 i 1873 i ogłosił, że zjawiska są autentyczne. Raport Crookesa wywołał burzę w środowisku naukowym, bo dla wielu badaczy wydawało się nieprawdopodobne, by poważny chemik dał się zwieść iluzjoniście.

Home, w odróżnieniu od innych mediów, nigdy nie został publicznie przyłapany na oszustwie, co jego zwolennicy do dziś podkreślają. Sceptycy wskazują jednak, że jego seanse odbywały się zawsze w warunkach przez niego kontrolowanych, a brak demaskacji nie jest dowodem autentyczności.

Leonora Piper: głosy z zaświatów w bostońskim salonie

Leonora Piper była amerykańskim medium, które od lat osiemdziesiątych XIX wieku wprawiało w osłupienie badaczy i filozofów. Podczas transu przemawiała głosami zmarłych, podając szczegółowe, trudne do zweryfikowania informacje o życiu ich bliskich. Filozof William James, jeden z ojców psychologii amerykańskiej, zetknął się z nią w 1885 roku i był głęboko poruszony.

James organizował dziesiątki tajnych sesji, by wykluczyć możliwość wcześniejszego zbierania informacji przez Piper. Pisał potem, że choć nie może wyjaśnić jej zdolności, jedno medium wystarczy, by obalić twierdzenie, że wszystkie media są oszustami. Późniejsze badania prowadzone przez Towarzystwo Badań Psychicznych trwały przez ponad dwadzieścia lat.

Piper nigdy nie była przyłapana na celowym kłamstwie, jednak badacze zauważyli, że zdobywała informacje drogą naturalną: czytała nekrologi, zapamiętywała detale z rozmów przed seansem i stosowała technikę zwaną cold readingiem. Sama pod koniec życia przyznała, że nie jest pewna, czy jej zdolności mają nadprzyrodzony charakter.

Eusapia Palladino: włoskie medium pod mikroskopem

Eusapia Palladino urodziła się na południu Włoch w 1854 roku i stała się jednym z najintensywniej badanych mediów w historii. Potrafiła wywoływać materialne efekty podczas seansów: unosić stoły, powodować pojawienie się zimnych podmuchów powietrza i podobno materializować ludzkie dłonie wyłaniające się z ciemności. Badali ją naukowcy z Włoch, Francji, Rosji i Anglii.

Komisja z Cambridge w 1895 roku przyłapała ją na jawnym oszustwie: zwalniała jedną rękę z uścisku obserwatorów i manipulowała przedmiotami w ciemności. Mimo to kilka lat później inni badacze, w tym fizyk Pierre Curie, przyjeżdżali do niej ponownie i relacjonowali efekty, których nie potrafili wyjaśnić.

Historia Palladino jest dobrym przykładem trudności w badaniu mediów. Nawet jeśli ktoś udowodnił jej oszustwo w jednym przypadku, wielu obserwatorów twierdziło, że podczas innych seansów widzieli coś, czego nie dało się łatwo wytłumaczyć. Nauka nie potwierdziła żadnego z jej twierdzeń, ale debata trwała latami.

Franek Kluski: polskie zjawisko i odlewy z parafiny

Franciszek Teofil Domański, znany jako Franek Kluski, był warszawskim poetą i urzędnikiem bankowym, który na początku XX wieku zaskoczył badaczy niezwykłymi zdolnościami mediumnicznymi. Podczas seansów w półmroku pojawiały się podobno świetliste postaci, a na rękach uczestników odciskały się dłonie duchów. Kluski twierdził, że duchy zanurzają swoje kończyny w roztopionej parafinie, pozostawiając odlewy niemożliwe do wykonania w inny sposób.

Badał go między innymi Charles Richet, francuski fizjolog i laureat Nagrody Nobla, który opisał seanse z Kluskim jako jedne z najbardziej zdumiewających, jakie widział. Odlewy z parafiny przechowywane są do dziś w zbiorach Polskiego Towarzystwa Badań Psychicznych i Instytutu Metapsychicznego w Paryżu. Ich autentyczność pozostaje przedmiotem dyskusji.

Sceptycy wskazują, że Kluski mógł przygotować odlewy wcześniej, korzystając z form wykonanych na żywych modelach. Zwolennicy odpowiadają, że kształt odlewów sugeruje cofanie dłoni przez otwór węższy niż sama dłoń, co byłoby fizycznie trudne do podrobienia. Nauka nie dała ostatecznej odpowiedzi i dziś przypadek Kluskiego pozostaje nierozstrzygnięty.

Metody badań i granice poznania

Towarzystwo Badań Psychicznych stosowało coraz rygorystyczniejsze metody: przeszukiwanie mediów przed seansem, ścisłe trzymanie ich rąk i nóg, fotografię i rejestrację dźwięku. Iluzjoniści tacy jak Harry Houdini aktywnie demaskali oszustwa, pokazując, jak uzyskać te same efekty bez żadnych nadprzyrodzonych zdolności. Większość zbadanych mediów okazała się stosować sztuczki znane ze sceny.

• Cold reading: technika wyciągania informacji od rozmówcy przez obserwację i naprowadzające pytania, używana świadomie lub nieświadomie.
• Hot reading: wcześniejsze zbieranie informacji o uczestnikach seansu z nekrologów, rozmów i obserwacji.
• Efekt Barbnum: formułowanie stwierdzeń tak ogólnych, że każdy może się w nich rozpoznać.
• Materializacja: rzekome pojawianie się fizycznych obiektów lub postaci podczas seansu, najczęściej w ciemności.

Nauka nie potwierdziła istnienia żadnego zjawiska nadprzyrodzonego podczas seansów spirytystycznych. Nie oznacza to jednak, że wiemy wszystko o ludzkim umyśle i jego podatności na sugestię. Psychologia i neurologia badają, dlaczego ludzie tak chętnie wierzą w kontakt z duchami i co tak naprawdę przeżywają podczas seansów, nawet gdy medium okaże się oszustem.

Czytaj dalej

Wszystkie 36 tematów znajdziesz w dziale Tajemnice życia i śmierci, a wszystkie opowieści i książki na stronach Opowieści i Polecane książki.

Chcesz zadać własne pytanie? Zapytaj Lunę albo wylosuj kartę dnia.

Źródła

Leonora Piper, Wikipedia · Daniel Dunglas Home, Wikipedia · Eusapia Palladino, Wikipedia · Franek Kluski, Wikipedia · Society for Psychical Research, Wikipedia

Najczęstsze pytania

Czy Franek Kluski był kiedykolwiek przyłapany na oszustwie?

Nie ma udokumentowanego przypadku bezpośredniej demaskacji Kluskiego w trakcie seansu. Badacze wskazują jednak na możliwość wcześniejszego przygotowania odlewów z parafiny, a nauka nie potwierdziła autentyczności żadnego z przypisywanych mu zjawisk.

Dlaczego William Crookes uwierzył w zdolności Daniela Homa, skoro był poważnym naukowcem?

Crookes był wybitnym chemikiem, ale jego eksperymenty z Homem były krytykowane za brak rygorystycznej kontroli. Badacze wskazują, że nawet doświadczeni naukowcy mogą być podatni na iluzje, gdy bardzo chcą uwierzyć w coś niezwykłego.

Czy spirytyzm i badania mediów miały jakiś wpływ na naukę?

Pośrednio tak. Dyskusja wokół mediów przyczyniła się do powstania psychologii eksperymentalnej i badań nad sugestią oraz hipnozą. Towarzystwo Badań Psychicznych współpracowało z takimi postaciami jak William James, co wpłynęło na rozwój psychologii świadomości.